تاریخچه گردو🏺؛ از ایران باستان تا گردوی معروف تویسرکان🏔️

🌰 مقدمه؛ گردو فقط یک محصول کشاورزی نیست

تاریخچه گردو : وقتی یک گردو را می‌شکنیم و مغز خوش‌طعم آن را می‌بینیم، شاید کمتر به این فکر کنیم که این میوه یکی از قدیمی‌ترین محصولات درختی مورد استفاده انسان است. گردوی معمولی یا گردوی ایرانی با نام علمی Juglans regia هزاران سال است که در بخش بزرگی از آسیا و مناطق پیرامون آن مورد استفاده و کشت قرار گرفته و در طول تاریخ، هم به‌عنوان غذا و هم به‌دلیل چوب ارزشمندش اهمیت داشته است.

پژوهش‌های تاریخی، باستان‌شناسی و ژنتیکی نشان می‌دهند که تاریخ گردو بسیار پیچیده‌تر از این است که بتوان آن را متعلق به تنها یک کشور دانست. دامنه طبیعی و تاریخی Juglans regia بخش‌هایی از آسیای مرکزی، ایران، قفقاز و مناطق پیرامونی را دربرمی‌گیرد و انسان نیز در گسترش آن نقش مهمی داشته است.

در میان مناطق مختلف ایران، تویسرکان در استان همدان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است؛ جایی که باغداری گردو طی قرن‌ها با زندگی، اقتصاد، فرهنگ و دانش بومی مردم منطقه گره خورده است. این اهمیت به اندازه‌ای است که نظام سنتی کشاورزی گردوی تویسرکان در سال ۲۰۲۳ در برنامه میراث کشاورزی مهم جهانی فائو (GIAHS) ثبت شد.

🌳 گردو چیست و چرا به آن «گردوی ایرانی» می‌گویند؟

گردوی خوراکی رایج در ایران عمدتاً متعلق به گونه Juglans regia L. است که در منابع علمی با نام‌های Common Walnut و Persian Walnut نیز شناخته می‌شود.

البته عبارت «گردوی ایرانی» نباید این تصور را ایجاد کند که این درخت فقط در ایران وجود داشته است. مطالعات علمی، محدوده تاریخی و ژنتیکی این گونه را بسیار گسترده‌تر می‌دانند و درباره دقیق‌ترین مرکز پیدایش آن هنوز بحث علمی وجود دارد. بخش‌هایی از آسیای مرکزی، ایران، قفقاز و مناطق اطراف از مهم‌ترین نواحی تنوع و پراکنش تاریخی آن به شمار می‌روند.

اهمیت ایران در تاریخ گردو اما بسیار جدی است؛ زیرا کشورمان یکی از مراکز مهم تنوع ژنتیکی و سابقه طولانی کشت این درخت محسوب می‌شود. پژوهش‌های مربوط به گردوی ایران نیز کشور را یکی از مراکز اصلی خاستگاه و پراکنش گردوی ایرانی معرفی کرده‌اند.

🏺 قدمت گردو چقدر است؟

تاریخ استفاده انسان از گردو به هزاران سال قبل برمی‌گردد.

برخی منابع علمی، شواهد استفاده انسان از Juglans regia در محدوده ایران باستان را به حدود ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد نسبت می‌دهند. البته باید بین استفاده از گردو و کشت سازمان‌یافته گردو تفاوت قائل شد؛ زیرا وجود بقایای گردو الزاماً به معنی ایجاد باغ گردو در همان دوره نیست.

از سوی دیگر، پژوهش‌های پالینولوژیک درباره تاریخ کشاورزی ایران شواهدی ارائه کرده‌اند که نشان می‌دهد کشت گردو در جنوب‌غرب ایران احتمالاً حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد آغاز شده و از حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد گسترده‌تر شده است. این شواهد نشان می‌دهد که گردو از مدت بسیار طولانی در تاریخ کشاورزی فلات ایران حضور داشته است.

جدول زمانی قدمت گردو

نکته مهم: تاریخ دقیق اهلی‌سازی گردو همچنان موضوع پژوهش است و نمی‌توان یک سال مشخص را به‌عنوان «سال پیدایش گردو» اعلام کرد.

🐎 گردو و تمدن‌های باستانی ایران

در ایران باستان، درختان و باغ‌ها بخش مهمی از نظام کشاورزی و زندگی اقتصادی جوامع بودند. گردو نیز به دلیل ارزش غذایی، چوب و قابلیت نگهداری محصول، می‌توانست محصولی ارزشمند برای جوامع کشاورزی باشد.

شواهد گرده‌شناسی نشان می‌دهد که گردو در جنوب‌غرب ایران در هزاره‌های پیش از میلاد حضور داشته و در دوره‌های بعدی، فعالیت‌های باغداری و کشاورزی در فلات ایران توسعه بیشتری پیدا کرده است.

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد رابطه انسان و گردو تنها به مصرف مغز آن محدود نبوده، بلکه به مرور زمان به انتخاب درختان بهتر، تکثیر، مدیریت باغ و انتقال دانش باغداری نیز رسیده است.

🛤️ نقش جاده ابریشم در گسترش گردو

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های تاریخ گردو، ارتباط آن با مسیرهای تجاری باستانی است.

گردو به دلیل داشتن مغز مغذی و نسبتاً قابل نگهداری، محصولی مناسب برای جابه‌جایی در مسیرهای طولانی بود. پژوهش‌های ژنتیکی و تاریخی نشان داده‌اند که مسیرهایی مانند جاده ابریشم و جاده شاهی ایران در جابه‌جایی گردو و مواد ژنتیکی آن میان ایران، آسیای مرکزی و بخش‌هایی از چین نقش داشته‌اند.

بنابراین می‌توان گفت انسان‌ها در کنار طبیعت، یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری پراکنش امروزی گردو بوده‌اند.

مسیر کلی تاریخی گسترش گردو

ایران و غرب آسیا ↔ قفقاز ↔ آسیای مرکزی ↔ چین

و از مسیرهای غربی:

آناتولی ↔ بالکان ↔ اروپا

پژوهش‌های ژنتیکی نشان داده‌اند که تعامل انسان و گردو طی هزاران سال باعث جابه‌جایی و اختلاط جمعیت‌های گردو شده است.

تاریخچه گردو در ایران

ایران را می‌توان یکی از مهم‌ترین سرزمین‌های تاریخی گردوی ایرانی دانست. تنوع اقلیمی بسیار زیاد کشور باعث شده گردو در مناطق مختلفی از شمال و غرب تا بخش‌هایی از مرکز و جنوب کشور کشت شود.

پژوهش علمی درباره وضعیت گردوی ایران نشان می‌دهد باغ‌های گردو عمدتاً در مناطق کوهستانی و مرتفع رشته‌کوه‌های زاگرس و البرز پراکنده‌اند. این مناطق به دلیل ارتفاع، زمستان‌های سرد و شرایط اقلیمی مناسب برای گردو اهمیت زیادی دارند.

در ایران، گردو تنها یک محصول باغی نیست؛ در بسیاری از مناطق به بخشی از اقتصاد خانوار، فرهنگ روستایی و حتی هویت محلی تبدیل شده است.

مهم‌ترین مناطق شناخته‌شده گردو در ایران

در یک بررسی علمی، ایران دارای جمعیت بسیار بزرگی از درختان گردو و تنوع ژنتیکی قابل توجه معرفی شده است؛ همچنین در باغ‌های سنتی کشور هنوز می‌توان درختان بسیار کهنسال را مشاهده کرد.

🌰 چرا گردوی ایران تنوع زیادی دارد؟

یکی از ویژگی‌های مهم گردوی ایران، تنوع ژنتیکی و محلی آن است.

در گذشته، بسیاری از باغداران برای تکثیر گردو از بذر استفاده می‌کردند. نتیجه این کار، ایجاد جمعیت‌هایی از درختان با ویژگی‌های متفاوت بود؛ برای مثال تفاوت در:

• اندازه میوه
• ضخامت پوست
• رنگ مغز
• درصد مغز
• زمان برگ‌دهی
• زمان رسیدن
• مقاومت به سرما
• میزان باردهی
• شکل تاج درخت

همین تنوع، امروزه یک سرمایه مهم برای اصلاح ارقام گردو محسوب می‌شود.

🏔️ تاریخچه گردوی تویسرکان

اما اگر بخواهیم درباره تاریخ گردو در ایران صحبت کنیم، نمی‌توان از تویسرکان گذشت.

تویسرکان در استان همدان به دلیل گستردگی باغ‌های گردو و کیفیت محصول خود شهرت زیادی پیدا کرده است. مهم‌تر از همه اینکه گردو در این منطقه فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ بلکه طی نسل‌های متوالی با اقتصاد، فرهنگ، دانش بومی و شیوه زندگی مردم پیوند خورده است.

طبق معرفی رسمی فائو، تولید سنتی گردو در تویسرکان قرن‌ها در این منطقه ادامه داشته و بر پایه کشاورزی خانوادگی شکل گرفته است.

این یعنی بسیاری از مهارت‌های مربوط به گردو از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌اند؛ از انتخاب محل باغ و مدیریت آب گرفته تا کاشت، مراقبت، برداشت و فرآوری محصول.

🌳 چرا تویسرکان برای گردو مناسب است؟

شرایط طبیعی منطقه یکی از دلایل مهم شهرت گردوی تویسرکان است.

باغ‌های سنتی گردوی تویسرکان در دره‌ها و مناطق شیب‌دار شکل گرفته‌اند و مردم منطقه طی سال‌ها روش‌هایی برای مدیریت آب، خاک و باغ‌ها ایجاد کرده‌اند.

فائو به نقش قنات‌ها، چشمه‌ها، رودخانه‌ها، کانال‌های آب و روش‌های سنتی مدیریت حوزه آبخیز در نظام باغداری گردوی تویسرکان اشاره کرده است.

یکی از ویژگی‌های جالب این منطقه نیز ایجاد باغ‌ها در زمین‌های شیب‌دار با استفاده از تراس‌بندی و دیوارهای سنگی خشک بوده است؛ روشی که هم به مدیریت زمین کمک می‌کند و هم می‌تواند فرسایش خاک را کاهش دهد.

🧑‍🌾 گردو چگونه با زندگی مردم تویسرکان گره خورد؟

در تویسرکان، زنجیره اقتصادی گردو فقط به فروش مغز گردو محدود نمی‌شود.

در نظام سنتی منطقه، گردو می‌تواند منشأ فعالیت‌های مختلفی باشد:

• تولید و فروش گردو
• فرآوری مغز
• روغن گردو
• استفاده از پوست سبز
• استفاده از پوست سخت
• صنایع دستی و چوب گردو
• مبلمان و مصنوعات چوبی
• تجارت و بسته‌بندی
• فعالیت‌های مرتبط با باغداری

فائو نیز به همین تنوع محصولات و فرآورده‌های جانبی گردو در تویسرکان اشاره کرده است.

🏆 ثبت جهانی نظام سنتی گردوی تویسرکان

یکی از مهم‌ترین اتفاقات معاصر در تاریخ گردوی تویسرکان، ثبت نظام سنتی کشاورزی گردوی این منطقه در برنامه میراث کشاورزی مهم جهانی فائو (GIAHS) است.

این نظام در سال ۲۰۲۳ به‌عنوان یکی از نظام‌های میراث کشاورزی مهم جهان ثبت شد. موضوع ثبت فقط خود گردو یا یک رقم خاص نبود؛ بلکه نظام سنتی تولید گردو و دانش و فرهنگ مرتبط با آن مورد توجه قرار گرفت.

ثبت جهانی تویسرکان در یک نگاه

🌱 تنوع ارقام گردو در تویسرکان

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های نظام گردوی تویسرکان، تنوع ژنتیکی درختان آن است.

فائو از ارقام و جمعیت‌های محلی متعددی در منطقه نام برده است؛ از جمله سرابی، اکبری، بصیری، خانی، لاشینی، جمال، الوند، چالدران، کاسپین و Persian. بخشی از این جمعیت‌ها دیرگل هستند که این ویژگی برای کاهش خطر آسیب ناشی از سرمای بهاره اهمیت دارد.

البته «رقم» و «جمعیت محلی» همیشه از نظر علمی یکسان نیستند؛ بنابراین در معرفی محصولات بهتر است نام هر رقم دقیقاً بر اساس منبع معتبر و مشخصات باغ یا نهالستان استفاده شود.

❄️ یکی از دشمنان قدیمی گردو؛ سرمای بهاره

تاریخ باغ‌های گردو در ایران فقط داستان موفقیت نیست. یکی از مشکلات مهم باغداران، سرمای دیررس بهاره است.

گردو پس از شروع فعالیت بهاره و باز شدن جوانه‌ها می‌تواند در برابر سرمای ناگهانی آسیب‌پذیر شود. به همین دلیل، در برنامه‌های اصلاح باغ گردو، ویژگی‌هایی مانند دیر برگ‌دهی اهمیت زیادی پیدا کرده‌اند. پژوهش‌های مربوط به گردوی ایران نیز دیرگل بودن را یکی از اهداف مهم اصلاحی معرفی می‌کنند.

این موضوع در مناطقی مانند تویسرکان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا انتخاب درختان مناسب با شرایط اقلیمی می‌تواند روی پایداری تولید تأثیر بگذارد.

🌳 گردوی سنتی ایران در برابر گردوی مدرن

در گذشته بخش بزرگی از باغ‌های گردو به شکل سنتی ایجاد می‌شدند و درختان زیادی از طریق بذر تکثیر می‌شدند.

اما در دهه‌های اخیر، باغداری گردو به سمت استفاده از:

• نهال‌های پیوندی
• ارقام تجاری
• اصلاح باغ‌های قدیمی
• سرشاخه‌کاری
• مدیریت علمی آبیاری
• انتخاب پایه مناسب
• تراکم و آرایش کاشت اصولی
• مدیریت تغذیه
• کنترل علمی آفات و بیماری‌ها

حرکت کرده است.

مطالعات مربوط به گردوی ایران نشان می‌دهد در کنار جمعیت‌های سنتی، ارقام تجاری ایرانی و خارجی نیز در باغ‌های جدید مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

🔬 آغاز اصلاح علمی گردو در ایران

اصلاح گردو در ایران نیز سابقه چند دهه‌ای دارد.

برنامه‌های اصلاحی به دنبال ویژگی‌هایی مانند:

• عملکرد بالا
• کیفیت مغز
• اندازه مناسب میوه
• درصد مغز بیشتر
• پوست نازک‌تر
• باردهی جانبی
• دیر برگ‌دهی
• مقاومت بهتر در برابر تنش‌های محیطی

بوده‌اند.

بر اساس مرور علمی وضعیت گردوی ایران، برنامه اصلاح گردو در کشور از سال ۱۹۸۳ آغاز شد و در ادامه ارقام تجاری مختلفی معرفی شدند. از جمله ارقام معرفی‌شده در این برنامه‌ها می‌توان به جمال، دماوند، پرشیا، کاسپین، چالدران و الوند اشاره کرد.

🌱 تویسرکان؛ از باغ‌های سنتی تا تولید نهال پیوندی

تاریخ گردوی تویسرکان در سال‌های اخیر وارد مرحله جدیدی شده است.

در سال ۱۴۰۲، در تویسرکان از زنجیره تولید نهال و پیوندک گردوی پیوندی گواهی‌شده بازدید شد. این مجموعه شامل باغ مادری، خزانه و گلخانه تخصصی است و با هدف توسعه تولید نهال استاندارد فعالیت می‌کند.

بر اساس گزارش جهاد کشاورزی، این شهرستان همچنین به‌عنوان منطقه آزمونه برای اصلاح باغ‌های گردو، سرشاخه‌کاری و پیوند انتخاب شده است.

این روند نشان می‌دهد که گردوی تویسرکان در حال حرکت از باغداری کاملاً سنتی به سمت ترکیبی از دانش بومی + فناوری نوین باغداری است.

📊 گردوی ایران در گذر زمان

🌍 چگونه گردو از ایران به جهان رسید؟

گردو در طول هزاران سال به مناطق مختلف جهان منتقل شد و مسیر دقیق آن حاصل ترکیبی از پراکنش طبیعی، مهاجرت انسان، تجارت و انتخاب کشاورزان بوده است.

پژوهش‌های ژنتیکی نشان می‌دهند مسیرهای تجاری باستانی مانند جاده ابریشم در جابه‌جایی گردو میان مناطق مختلف آسیا نقش داشته‌اند.

در اروپا نیز مطالعات ژنتیکی نشان می‌دهند گسترش گردو در دوره‌های تاریخی تحت تأثیر تعامل انسان و تجارت بوده و در دوره یونانی و رومی توسعه بیشتری پیدا کرده است.

به این ترتیب، گردویی که امروز در کشورهای مختلف جهان می‌بینیم، حاصل هزاران سال تعامل بین طبیعت، کشاورز و مسیرهای تجاری است.

🌰 چرا گردو یکی از درختان ماندگار تاریخ است؟

گردو ویژگی‌هایی دارد که باعث شده انسان برای هزاران سال به نگهداری و کشت آن علاقه‌مند باشد.

مهم‌ترین دلایل عبارت‌اند از:

۱. مغز خوراکی و مغذی
مغز گردو ارزش غذایی بالایی دارد و در بسیاری از فرهنگ‌ها بخشی از رژیم غذایی بوده است.

۲. قابلیت نگهداری
گردوی خشک و مغز آن، در مقایسه با بسیاری از میوه‌های تازه، قابلیت نگهداری بیشتری دارد.

۳. چوب ارزشمند
چوب گردو از دیرباز برای ساخت وسایل و مصنوعات چوبی مورد توجه بوده است.

۴. طول عمر درخت
برخی درختان گردوی سنتی می‌توانند عمر بسیار طولانی داشته باشند و حتی در باغ‌های قدیمی ایران درختان بسیار کهنسال مشاهده شده‌اند.

۵. سازگاری با مناطق مختلف
گردو در بخش‌های متنوعی از مناطق معتدل و کوهستانی جهان کشت شده است.

🪵 گردو؛ فقط مغز آن نیست!

وقتی درباره تاریخ گردو صحبت می‌کنیم، نباید ارزش چوب این درخت را فراموش کنیم.

چوب گردو یکی از چوب‌های شناخته‌شده و ارزشمند است و در طول تاریخ برای ساخت وسایل، مبلمان، صنایع دستی و مصنوعات چوبی مورد استفاده قرار گرفته است.

در تویسرکان نیز صنعت مرتبط با چوب گردو، منبت، صنایع چوبی و فرآوری محصولات جانبی در کنار تولید محصول خوراکی گردو اهمیت پیدا کرده است. فائو نیز به نقش چوب، صنایع چوبی و فرآوری گردو در اقتصاد منطقه اشاره کرده است.

🏡 چرا تاریخ گردوی تویسرکان اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

داستان تویسرکان تنها داستان «تولید یک محصول» نیست.

در این منطقه، گردو با چند موضوع به هم پیوند خورده است:

گردو → باغ → آب → خانواده → دانش بومی → اقتصاد → فرهنگ → تجارت

به همین دلیل فائو نظام سنتی گردوی تویسرکان را به‌عنوان یک میراث کشاورزی مهم جهانی شناسایی کرده است. این ثبت، ارزش دانش و شیوه زندگی مرتبط با باغ‌های گردو را نیز در کنار خود محصول مورد توجه قرار می‌دهد.

📌 چند حقیقت جالب درباره تاریخ گردو

🌿 تاریخچه گردوی تویسرکان؛ میراثی که هنوز زنده است

شاید مهم‌ترین نکته درباره تاریخ گردوی تویسرکان این باشد که این تاریخ فقط در کتاب‌ها باقی نمانده است.

امروز نیز باغ‌های گردو، کشاورزان، نهالستان‌ها، صنایع مرتبط با گردو و بازار این محصول در منطقه فعال هستند.

از طرف دیگر، تلاش برای اصلاح باغ‌های قدیمی و استفاده از نهال‌های پیوندی نشان می‌دهد که هدف فقط حفظ گذشته نیست؛ بلکه قرار است این میراث با روش‌های جدید باغداری ادامه پیدا کند.

به همین دلیل می‌توان گردوی تویسرکان را نمونه‌ای جالب از ترکیب میراث کشاورزی قدیمی و باغداری مدرن دانست.

❓ سوالات متداول درباره تاریخچه گردو

گردو از کجا آمده است؟

مرکز دقیق پیدایش Juglans regia هنوز موضوع بحث علمی است، اما ایران، آسیای مرکزی، قفقاز و مناطق پیرامونی از مهم‌ترین نواحی تاریخی و ژنتیکی گردوی ایرانی محسوب می‌شوند.

قدمت گردو در ایران چقدر است؟

شواهد تاریخی استفاده از گردو در محدوده ایران باستان به هزاران سال قبل برمی‌گردد. برخی منابع استفاده انسانی را تا حدود ۷۰۰۰ پیش از میلاد دنبال کرده‌اند و شواهد پالینولوژیک نیز احتمال کشت گردو در جنوب‌غرب ایران از حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد را مطرح می‌کنند.

چرا به گردو «گردوی ایرانی» می‌گویند؟

گونه Juglans regia در منابع انگلیسی با نام Persian walnut نیز شناخته می‌شود؛ ایران یکی از مناطق مهم تاریخی و ژنتیکی این گونه است، هرچند دامنه طبیعی و تاریخی آن به ایران محدود نیست.

چرا تویسرکان به گردو معروف است؟

به دلیل سابقه طولانی باغداری گردو، گستردگی باغ‌ها، دانش بومی، شرایط منطقه و اهمیت اقتصادی و فرهنگی گردو در زندگی مردم. نظام سنتی گردوی تویسرکان نیز در سال ۲۰۲۳ در برنامه میراث کشاورزی مهم جهانی فائو ثبت شد.

آیا گردوی تویسرکان ثبت جهانی شده است؟

بله. نظام سنتی کشاورزی گردوی تویسرکان در سال ۲۰۲۳ در برنامه GIAHS فائو ثبت شد. این ثبت مربوط به نظام کشاورزی و میراث مرتبط با تولید گردو است، نه اینکه صرفاً یک رقم گردو به‌عنوان محصول ثبت شده باشد.

آیا هنوز درختان گردوی بسیار قدیمی در ایران وجود دارند؟

بله. پژوهش‌های مربوط به گردوی ایران گزارش کرده‌اند که در باغ‌های سنتی کشور می‌توان درختان گردوی با عمر بیش از هزار سال نیز مشاهده کرد.

🌰 جمع‌بندی؛ داستان هزاران ساله یک درخت

تاریخ گردو، داستان یک میوه ساده نیست؛ داستان ارتباط طولانی انسان با یک درخت ارزشمند است.

از هزاران سال پیش که انسان گردو را به‌عنوان ماده غذایی مورد استفاده قرار می‌داد، تا زمانی که کشاورزان شروع به انتخاب و تکثیر درختان بهتر کردند و سپس گردو از طریق مسیرهای تجاری و مهاجرت انسان به نقاط مختلف جهان رسید، این درخت همواره بخشی از تاریخ کشاورزی بوده است.

در ایران نیز گردو جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده و مناطق مختلف کشور به مراکز مهم تولید آن تبدیل شده‌اند. در میان آنها، تویسرکان جایگاه خاصی دارد؛ زیرا گردو در این منطقه نه‌تنها یک محصول اقتصادی، بلکه بخشی از میراث کشاورزی، فرهنگ و زندگی مردم است.

ثبت نظام سنتی گردوی تویسرکان در میراث کشاورزی مهم جهانی فائو در سال ۲۰۲۳ نیز مهر تأییدی بر اهمیت این میراث چندنسلی است.

امروز وظیفه نسل جدید این است که این میراث را تنها حفظ نکند، بلکه با استفاده از نهال‌های سالم، ارقام مناسب، اصلاح باغ‌های قدیمی، روش‌های نوین آبیاری و دانش علمی آن را برای نسل‌های آینده نیز ماندگار کند.

گردو هزاران سال است که همراه انسان بوده؛ و داستان آن در ایران هنوز ادامه دارد. 🌳🌰

خرید گردو

منابع اصلی : تاریخچه گردو

فائو درباره نظام سنتی گردوی تویسرکان و ثبت جهانی آن، و مطالعات علمی درباره تاریخ، ژنتیک و کشت گردوی ایرانی از منابع اصلی این مقاله بوده‌اند